Ordynariat Polowy

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
28 marca 2021
Niedziela Palmowa w tradycji Kościoła i w zwyczajach polskich
Szósta niedziela Wielkiego Postu, nazywana Niedzielą Palmową lub Niedzielą Męki Pańskiej, rozpoczyna najważniejszy i najbardziej uroczysty okres w roku liturgicznym - Wielki Tydzień. Liturgia Kościoła wspomina tego dnia uroczysty wjazd Pana Jezusa do Jerozolimy, o którym mówią czterej Ewangeliści.

Uroczyste Msze święte rozpoczynają się od obrzędu poświęcenia palm i procesji do kościoła. Zwyczaj święcenia palm pojawił się ok. VII w. na terenach dzisiejszej Francji, natomiast procesja wzięła swój początek w Ziemi Świętej. Kościół w Jerozolimie bardzo dbał o dokładne powtarzanie najważniejszego wydarzenia w życiu Pana Jezusa. W IV w. istniała już procesja z Betanii do Jerozolimy, co poświadcza Egeria (chrześcijańska pątniczka pochodzenia galijskiego lub hiszpańskiego), autorka tekstu znanego jako Itinerarium Egeriae lub Peregrinatio Aetheriae ad loca sancta, która odnotowała, że w Niedzielę Palmową patriarcha Jerozolimy otoczony tłumem ludzi siadał na osiołku i wjeżdżał na nim do Świętego Miasta, a zgromadzeni wierni witali go z radością oraz ścielili przed nim swoje płaszcze i palmy. Następnie wszyscy udawali się do bazyliki Zmartwychwstania, gdzie sprawowano uroczystą liturgię. Procesja ta rozpowszechniła się w całym Kościele.

W Rzymie szósta niedziela Przygotowania Paschalnego początkowo była obchodzona wyłącznie jako Niedziela Męki Pańskiej, podczas której uroczyście śpiewano Pasję. Dopiero w IX w. do liturgii rzymskiej wszedł zwyczaj organizowania procesji upamiętniającej wjazd Pana Jezusa do Jeruzalem. Z czasem obie tradycje połączyły się, nadając liturgii Niedzieli Palmowej podwójny charakter – wjazdu Jezusa do Jerozolimy i Jego Męki. W Kościołach lokalnych procesje te przybierały różne formy np. biskup szedł pieszo lub jechał na oślęciu, niesiono ozdobiony palmami krzyż, księgę Ewangelii, a nawet i Najświętszy Sakrament.

Pierwszą udokumentowaną wzmiankę o procesji w Niedzielę Palmową przekazał w XI w. biskup Orleanu Teodulf,  teolog, poeta i uczony doby karolińskiej. Niektóre przekazy podają, że tego dnia biskupom przysługiwało prawo uwalniania więźniów.

Zwyczaje polskie
Dzisiaj odnowiona liturgia zaleca, aby wierni w Niedzielę Męki Pańskiej zgromadzili się przed kościołem, gdzie powinno odbyć się poświęcenie palm, odczytanie perykopy ewangelicznej o wjeździe Pana Jezusa do Jerozolimy i uroczysta procesja do kościoła. Podczas każdej Mszy świętej, zgodnie z wielowiekową tradycją, czytany jest opis Męki Pańskiej według Ewangelii świętych Mateusza, Marka lub Łukasza; Ewangelię św. Jana odczytuje się w Wielki Piątek.

Obecnie kapłan w Niedzielę Palmową nie zakłada szat pokutnych, fioletowych, co było zwyczajem dawniej, lecz czerwone. Procesja zaś ma charakter triumfalny. Chrystus wkracza do świętego miasta jako Król i Pan. W Polsce istniał kiedyś zwyczaj, iż kapłan idący na czele procesji trzykrotnie pukał do zamkniętych drzwi kościoła. Dopiero wówczas drzwi otwierały się i kapłan z wiernymi wchodził do świątyni, aby odprawić uroczystą liturgię. Zwyczaj ten miał symbolizować otwarcie bram nieba przez Mękę Zbawiciela na krzyżu. Inne źródła przekazują, że celebrans uderzał poświęconą palmą krzyż leżący na posadzce kościoła, po czym unosił go do góry i śpiewał: „Witaj, krzyżu, nadziejo nasza!”.

W polskiej tradycji ludowej Niedzielę Palmową nazywano również Kwietną bądź Wierzbną. Wykonywanie palm wielkanocnych ma bogatą historię. Tradycyjnie palmy wielkanocne przygotowuje się z gałązek wierzby (stąd nazwa – Niedziela Wierzbna), która w symbolice Kościoła jest znakiem zmartwychwstania i nieśmiertelności duszy. Obok wierzby używano także gałązek malin i porzeczek. Ścinano je w Środę Popielcową i przechowywano w naczyniu z wodą, aby puściły pąki na Niedzielę Palmową. W trzpień palmy wplatano również bukszpan, barwinek, borówkę i cis, uważany za leczniczy.

Tradycja wykonywania palm szczególnie zachowała się na Kurpiach (Łyse) oraz w Małopolsce (Lipnica Murowana), gdzie corocznie odbywają się konkursy na najwyższą (Lipnica) i najpiękniejszą (Łyse) palmę. W zależności od regionu, palmy różnią się wyglądem i techniką wykonania. Palma góralska wykonana jest z pęku witek wierzbowych, wiklinowych lub leszczynowych. Zakończona jest czubem z bazi, jedliny, bibułkowych kolorowych kwiatów i wstążek. Palma kurpiowska powstaje z pnia ściętego drzewka (jodły lub świerka) oplecionego widłakiem, wrzosem, borówką, zdobionego różnokolorowymi kwiatami z bibuły i wstążkami. Czub drzewa pozostaje zielony. W obu regionach trójkątny czub palmy symbolizuje Trójcę Świętą. Polska tradycja święcenia palm wielkanocnych zachowała się w rejonie Wilna. Palemka wileńska jest niewielkich rozmiarów, upleciona z suszonych kwiatów, mchów i traw.

Z palmami wielkanocnymi wiąże się wiele ludowych zwyczajów i wierzeń: poświęcona palma chroni ludzi, zwierzęta, domy. Od dawna istniał także zwyczaj połykania bazi, które miały zapobiegać bólom gardła i głowy. Wierzono, że sproszkowane kotki dodawane do naparów z ziół mają moc uzdrawiającą. Bazie z poświęconej palmy zmieszane z ziarnem siewnym i podłożone pod pierwszą zaoraną skibę zapewnią urodzaj, a krzyżyki z palmowych gałązek zatknięte w ziemię bronią pola przed gradobiciem i burzami. Poświęcone palmy wystawiane podczas burzy w oknie chronią dom przed piorunem. Poświęconą palmą należy pokropić rodzinę, co zabezpieczy ją przed chorobami i głodem, a lekkie uderzenie dzieci witką z palmy zapewnia im zdrowie. Wysoka palma przyniesie jej twórcy (częściej – twórczyni) długie i szczęśliwe życie, a piękna palma sprawi, że dzieci w rodzinie będą dorodne. Poświęconą palmę zatykano za świętym obrazem, gdzie pozostawała do następnego roku. Palmy wielkanocnej nie można było wyrzucić. Najczęściej była ona palona, zaś popiół ze spalonych palm wykorzystywano w następnym roku w obrzędzie Środy Popielcowej. Na Mazowszu znany też był zwyczaj „palmowania”.  Wczesnym rankiem młodzi kawalerowie udawali się do domów wybranych panien. Wpuszczeni przez osoby wtajemniczone (dziadkowie, rodzice) ściągali kołdry z dziewczyn i  smagali je po nogach rózgami wierzbowymi, wykrzykując przy tym: „Palma bije - nie zabije. Wielki dzień - za tydzień. Za sześć noc – Wielkanoc”.

Dzisiaj, choć wiele dawnych obyczajów odeszło już w zapomnienie, tworzą się nowe. W wielu kościołach można nadal podziwiać kilkumetrowe plamy. Dzieci w szkołach, schola i grupy parafialne prześcigają się w przygotowaniu najładniejszych palm, często z konkretnymi intencjami lub celem pokazania ich na konkursie na najpiękniejszą palmę wielkanocną. Z powodu pandemii koronawirusa, już po raz drugi odwołane zostały tradycyjne konkursy palm wielkanocnych w Łysych i Lipnicy Murowanej.

Opracowanie – Ewa Wasiak,
za: https://www.niedziela.pl; www.mazowieckiszlaktradycji.com (domena publiczna)

generuj pdf
go-up
Kontakt

Ordynariat Polowy
Tokarzewskiego-Karaszewicza 4
00-911 Warszawa
tel. 261873193
fax. 261879737

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.